Pierwsze objawy boreliozy — co może pojawić się po ukąszeniu kleszcza

W 2024 roku w Polsce odnotowano 29 347 przypadków boreliozy, więc wraz z rozpoczęciem sezonu wiosenno-letniego warto zasięgnąć porady odnośnie zagrożeń i diagnozy.

Czy niewielka zmiana na skórze po kilku dniach to jeszcze zwykłe podrażnienie, czy już sygnał, że organizm zaczyna reagować na zakażenie? W tym artykule wyjaśniamy, jak rozpoznać pierwsze objawy boreliozy i kiedy po ukąszeniu trzeba skonsultować się z lekarzem. 

Co zrobić od razu po zauważeniu kleszcza

Jeśli kleszcz nadal tkwi w skórze, należy działać szybko, bo im dłużej pozostaje przyczepiony, tym większe jest ryzyko przeniesienia drobnoustrojów. Kleszcza można spróbować wyjąć samodzielnie albo zgłosić się po pomoc do przychodni podstawowej opieki zdrowotnej lub ambulatorium nocnej i świątecznej opieki zdrowotnej. Po usunięciu trzeba oczyścić miejsce wkłucia i dłonie wodą z mydłem lub środkiem odkażającym. Szczegółową instrukcję bezpiecznego usuwania pasożyta opisuje także Wojskowy Instytut Medyczny w materiale jak usunąć kleszcza. 

Czy kleszcza można wyciągnąć samemu?

Tak, jeśli da się go uchwycić stabilnie. Cienką pęsetą albo specjalnym narzędziem należy chwycić kleszcza jak najbliżej skóry i wyciągnąć go równym, zdecydowanym ruchem ku górze. Nie należy go wykręcać, zgniatać ani szarpać, bo zwiększa to ryzyko niepełnego usunięcia. Po wszystkim miejsce po ukąszeniu trzeba zdezynfekować.

Nie wolno smarować kleszcza tłuszczem, alkoholem czy lakierem, ani go przypalać. Gdy w skórze pozostaną drobne fragmenty aparatu gębowego, nie należy nacinać miejsca wkłucia ani próbować usuwać ich na siłę. Niewielkie pozostałości mogą zostać z czasem usunięte samoistnie przez organizm, a w przypadku większych najlepiej zgłosić się do lekarza rodzinnego. To on ocenia, czy wystarczy obserwacja, czy obraz kliniczny przemawia już za leczeniem albo diagnostyką. Poza godzinami pracy przychodni pomoc przy usunięciu kleszcza i ocenie miejsca po ukąszeniu można uzyskać w nocnej i świątecznej opiece zdrowotnej. Jeśli potrzebujesz szybkiej konsultacji bez wychodzenia z domu, pomocna może być też konsultacja lekarska online.

Pierwsze objawy boreliozy po ukąszeniu kleszcza

Najbardziej charakterystycznym wczesnym objawem boreliozy pozostaje rumień wędrujący, ale nie jest to jedyny możliwy sygnał. Centers for Disease Control and Prevention (CDC) wymieniają też gorączkę, dreszcze, ból głowy, zmęczenie, bóle mięśni i stawów oraz powiększenie węzłów chłonnych. Te objawy mogą pojawić się nawet wtedy, gdy rumienia jeszcze nie widać. 

Jak wygląda rumień wędrujący przy boreliozie

(Rumień wędrujący, czyli zmiana skórna typowa dla wczesnej boreliozy. Źródło: Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Poznaniu.)

Rumień wędrujący przy boreliozie zwykle pojawia się po kilku dniach od ukąszenia, a nie od razu po usunięciu kleszcza. Najczęściej zaczyna się w miejscu wkłucia i stopniowo się powiększa. Może mieć postać jednolitej czerwonej plamy albo zmiany z jaśniejszym środkiem, ale nie u każdego wygląda identycznie.

Typowy dla boreliozy jest przede wszystkim jego charakter: zmiana rozszerza się z czasem, ma coraz większą średnicę i utrzymuje się dłużej niż zwykły ślad po ukąszeniu. Zwykle nie boli i rzadko swędzi, dlatego część osób początkowo ją bagatelizuje. Zwykłe zaczerwienienie może również pojawić się od razu po ukąszeniu, ale zwykle znika w ciągu 1–2 dni i stopniowo się zmniejsza zamiast poszerzać.

Jeśli masz wątpliwości, warto wykonać badanie serologiczne, na które w ramach leczenia NFZ potrzebne jest skierowanie od lekarza. Możesz otrzymać e-skierowanie po konsultacji telefonicznej.

U pacjentów, u których rumienia nie ma, ale objawy nadal budzą podejrzenie boreliozy. Wtedy ujemny wynik wczesnego badania nie wyklucza choroby. Jeśli test ELISA (test immunoenzymatyczny) wykonano w ciągu pierwszych 4 tygodni od początku objawów, a podejrzenie nadal się utrzymuje, badanie warto powtórzyć po 4–6 tygodniach.

Nie tylko borelioza

Po ukąszeniu kleszcza trzeba brać pod uwagę także pozostałe zagrożenia. Jednym z największych jest kleszczowe zapalenie mózgu, czyli choroba wirusowa atakująca ośrodkowy układ nerwowy.

Pierwsza faza zakażenia może przypominać infekcję i dawać objawy takie jak: gorączka, bóle głowy i mięśni oraz nudności, a po krótkim okresie poprawy u części chorych rozwija się druga faza objawiająca się silnym bólem głowy, sztywnością karku, zaburzeniami świadomości, zaburzeniami koordynacji.

W leczeniu kleszczowego zapalenia mózgu stosuje się tu przede wszystkim postępowanie objawowe. Obejmuje ono między innymi obniżanie gorączki, łagodzenie bólu, nawadnianie oraz monitorowanie stanu neurologicznego pacjenta, a w cięższych przypadkach także leczenie powikłań i opiekę szpitalną.

Czy antybiotyk po kleszczu może zapobiec boreliozie

W polskiej praktyce lekarskiej po samym ukąszeniu kleszcza nie włącza się rutynowo antybiotyku. Standardem jest szybkie usunięcie pasożyta, obserwacja skóry i samopoczucia oraz konsultacja lekarska wtedy, gdy pojawia się rumień wędrujący albo inne objawy sugerujące boreliozę. Pacjent.gov.pl wprost podaje, że profilaktyczne podawanie antybiotyku po ukłuciu przez kleszcza nie jest zalecane, a Polskie Towarzystwo Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych wskazuje, że ewentualna profilaktyka poekspozycyjna może być rozważana tylko wyjątkowo, krótko po kontakcie z kleszczem, po ocenie lekarza i zwykle w sytuacjach wysokiego ryzyka.

Inaczej wygląda sytuacja wtedy, gdy borelioza już się rozwija. Jeśli lekarz rozpoznaje rumień wędrujący, zwykle nie czeka na wyniki badań krwi, tylko od razu wdraża leczenie antybiotykiem. W zaleceniach jako podstawowe leki doustne najczęściej wymienia się doksycyklinę, amoksycylinę albo cefuroksym aksetyl, a wybór preparatu zależy między innymi od wieku pacjenta, przeciwwskazań i sytuacji klinicznej.

Bibliografia

• pacjent.gov.pl. (2020). Gdy ukąsi Cię kleszcz. Oficjalny materiał dla pacjentów dotyczący postępowania po ukąszeniu kleszcza, obserwacji objawów, znaczenia rumienia wędrującego oraz roli antybiotykoterapii we wczesnym leczeniu boreliozy. Dostęp online: pacjent.gov.pl 
• Centers for Disease Control and Prevention. (2024). Lyme Disease Rashes. Materiał CDC poświęcony obrazowi rumienia wędrującego, jego najczęstszym cechom klinicznym oraz różnicowaniu zmian skórnych pojawiających się po ukąszeniu kleszcza. Dostęp online: cdc.gov
• Wojskowy Instytut Medyczny. (2026). Jak usunąć kleszcza. Materiał edukacyjny opisujący zasady bezpiecznego usuwania kleszcza ze skóry, obserwację miejsca po ukąszeniu oraz objawy, które powinny skłonić do kontaktu z lekarzem. Dostęp online: wim.mil.pl
• Polskie Towarzystwo Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych. (2023). Leczenie różnych postaci boreliozy z Lyme wg PTEiLChZ (2023). Zestawienie zaleceń terapeutycznych dla różnych postaci boreliozy, obejmujące obserwację po ukłuciu przez kleszcza oraz schematy leczenia rumienia wędrującego i innych manifestacji choroby. Dostęp online: mp.pl 
• pacjent.gov.pl. (2020). Gdy ukąsi Cię kleszcz. Oficjalny materiał dla pacjentów dotyczący bezpiecznego usuwania kleszcza, obserwacji objawów po ukąszeniu oraz zasad dalszego postępowania w przypadku podejrzenia boreliozy. Dostęp online: pacjent.gov.pl
• Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – PIB. (2024). Choroby zakaźne 1.01–31.12.2024. Zestawienie epidemiologiczne obejmujące liczbę zgłoszonych przypadków boreliozy w Polsce w 2024 roku oraz dane porównawcze dla chorób zakaźnych objętych nadzorem. Dostęp online: pzh.gov.pl
• Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Poznaniu. (b.d.). Choroby odkleszczowe: Borelioza z Lyme i Kleszczowe Zapalenie Mózgu. Zdjęcie zmiany skórnej po ugryzieniu kleszcza. Dostęp online: gov.pl

---