Niedobór witaminy D — objawy, przyczyny i leczenie

Witamina D jest nam niezbędna do zdrowego wzrostu kości i pracy mięśni. Nasz organizm potrafi ją wytwarzać samodzielnie, wykorzystując światło słoneczne, ale w określonych sytuacjach konieczna może być suplementacja.

Jak rozpoznać czy przyjmujesz odpowiednio dużo witaminy D i jak profilaktycznie dbać o jej zdrowy poziom w organizmie?

Czym właściwie jest witamina D?

Witamina D jest związkiem rozpuszczalnym w tłuszczach. W praktyce najczęściej mówi się o dwóch jej formach: witaminie D3, czyli cholekalcyferolu, oraz witaminie D2, czyli ergokalcyferolu. Witamina D3 występuje w organizmach zwierzęcych i może powstawać w ludzkiej skórze pod wpływem promieniowania słonecznego, natomiast witamina D2 jest kojarzona głównie ze źródłami roślinnymi i grzybami. Witamina D to składnik wspierający wchłanianie wapnia w jelicie cienkim, resorpcję wapnia i fosforanów w nerkach oraz prawidłową mineralizację kości i zębów.

Jej zbyt niski poziom przez dłuższy czas może więc wpływać nie tylko na samopoczucie, ale też na strukturę kości i sprawność mięśni. W badaniach laboratoryjnych status witaminy D ocenia się najczęściej przez oznaczenie stężenia 25(OH)D, czyli 25-hydroksywitaminy D, we krwi. Optymalne stężenie mieści się w granicach 30–50 ng/ml.

Skąd czerpiemy witaminę D w codziennym życiu?

Najważniejszym naturalnym źródłem witaminy D jest synteza skórna. Organizm wytwarza ją pod wpływem promieniowania UVB, dlatego pora roku, pogoda, zachmurzenie, smog, godzina wyjścia na zewnątrz i stopień odsłonięcia skóry mają realne znaczenie. 

W Polsce większość zapotrzebowania na witaminę D można uzyskiwać dzięki codziennej ekspozycji na światło słoneczne przez min. 30 min, w okresie od końca marca lub początku kwietnia do końca września.

Drugim źródłem jest dieta, choć jej znaczenie jest ograniczone. Witamina D występuje naturalnie w niewielkiej grupie produktów. Są to przede wszystkim tłuste ryby, w tym łosoś, makrela, śledź, tuńczyk, węgorz, karp i sardynki. W mniejszych ilościach występuje także w jajach, produktach mlecznych oraz miękkich margarynach wzbogacanych o witaminę D. 

Trzecim potencjalnym źródłem witaminy D są suplementy, szczególnie istotne w miesiącach jesienno-zimowych, przy ograniczonej ekspozycji na słońce albo u osób z większym ryzykiem niedoboru.

Na syntezę skórną wpływa kilka czynników: stosowanie filtrów przeciwsłonecznych, pigmentacja skóry, masa ciała i wiek. Promieniowanie UVB potrzebne do produkcji witaminy D nie przechodzi przez szybę, dlatego siedzenie przy nasłonecznionym oknie nie działa tak samo jak przebywanie na zewnątrz. Witaminy D nie zapewnia również wizyta w solarium.

Objawy niedoboru witaminy D nie zawsze są oczywiste

Do najczęstszych objawów niedoboru witaminy D należą: zmęczenie, osłabienie, bóle mięśni czy pogorszenie tolerancji wysiłku. Są to jednak tzw. objawy nieswoiste, co oznacza, że są częste dla wielu innych zaburzeń. Mogą mieć wiele przyczyn: od niedoboru snu, przez niedokrwistość, choroby tarczycy, przewlekły stres, po infekcje i choroby zapalne. Niedobór witaminy D może być jedną z przyczyn, ale nie powinien być traktowany jako jedyne wyjaśnienie tych objawów.

Najmocniej udokumentowane konsekwencje niedoboru dotyczą kości i mięśni ponieważ witamina D pomaga organizmowi wchłaniać wapń i fosforany, potrzebne dla zdrowych kości, zębów i mięśni. Niedobór u dzieci może prowadzić do krzywicy, a u dorosłych do osteomalacji, czyli zaburzenia mineralizacji kości z większą łamliwością.

Do najbardziej charakterystycznych objawów niedoboru należą:

• przewlekłe osłabienie i szybka męczliwość, jeśli utrzymują się mimo odpoczynku;
• bóle mięśniowe lub kostne bez jasnej przyczyny;
• osłabienie siły mięśniowej, szczególnie u osób starszych;
• pogorszenie mineralizacji kości, osteomalacja lub zwiększona podatność na złamania;
• u dzieci: objawy zaburzenia mineralizacji kości (m.in. opóźnione wyrzynanie zębów, deformacje kości, bóle kostne i łamliwość kości)

W przypadku obserwacji tych objawów warto zbadać stężenie 25(OH)D we krwi w celu dalszej diagnozy i leczenia.

Przyczyny niedoboru witaminy D

Niedobór witaminy D zwykle nie ma jednej przyczyny. Najczęściej powstaje tam, gdzie kilka czynników nakłada się na siebie przez dłuższy czas. Osoba pracująca w pomieszczeniu, wychodząca na zewnątrz głównie rano lub wieczorem, stosując filtry UV i jedząca niewiele tłustych ryb może mieć ograniczone wszystkie trzy źródła witaminy D: syntezę skórną, dietę i suplementację.

Do najczęstszych przyczyn i czynników ryzyka należą:

• mała ekspozycja na słońce, szczególnie w okresie jesienno-zimowym;
• praca lub tryb życia związane z przebywaniem głównie w pomieszczeniach;
• wiek, ponieważ synteza skórna spada z wiekiem;
• większa masa ciała, bo tkanka tłuszczowa wpływa na dostępność witaminy D;
• dieta uboga w naturalne źródła witaminy D;
• choroby zaburzające wchłanianie lub metabolizm;
• długotrwałe stosowanie części leków, m.in. przeciwpadaczkowych, glikokortykosteroidów lub leków wpływających na wchłanianie tłuszczów.

Prawidłowa profilaktyka niedoboru witaminy D zakłada zwiększenie ekspozycji na słońce oraz suplementację w okresie jesienno-zimowym.

Jakie skutki może mieć długotrwały niedobór witaminy D?

Skutki niedoboru zależą od jego nasilenia, czasu trwania, wieku, diety, poziomu wapnia, chorób współistniejących i ogólnego stanu zdrowia. Krótkotrwały, niewielki niedobór może nie dawać wyraźnych objawów. Największe ich nasilenie pojawia sie, gdy niski poziom utrzymuje się długo albo dotyczy osoby z dodatkowymi czynnikami ryzyka, np. seniora, osoby z zaburzeniami wchłaniania, dziecka w okresie wzrostu lub pacjenta przyjmującego leki wpływające na metabolizm witaminy D.

Najbardziej klasyczne następstwa dotyczą układu kostnego. U dzieci niedobór może prowadzić do krzywicy. U dorosłych może dojść do osteomalacji, czyli nieprawidłowej mineralizacji kości, której mogą towarzyszyć bóle kostne, osłabienie mięśni i większa podatność na złamania.

Jak sprawdzić niedobór witaminy D?

Podstawowym badaniem jest oznaczenie stężenia 25(OH)D we krwi. To badanie informuje o zaopatrzeniu organizmu w witaminę D i pozwala odróżnić niedobór od innych przyczyn złego samopoczucia.

Nie każda osoba musi wykonywać to badanie profilaktycznie. Ocena statusu witaminy D jest silnie zalecana w grupach ryzyka. Do takich grup należą m.in. osoby z chorobami mogącymi wpływać na wchłanianie lub metabolizm, osoby przyjmujące wybrane leki, seniorzy, pacjenci z chorobami przewlekłymi i osoby z objawami mogącymi sugerować zaburzenia gospodarki wapniowo-fosforanowej.

Do wykonania badań stężenia 25(OH)D we krwi w ramach NFZ, wymagane jest skierowanie. Możesz wykorzystać także e-skierowanie, które otrzymasz po konsultacji telefonicznej bez wychodzenia z domu.

Suplementacja witaminy D

Suplementacja witaminy D może być potrzebna, gdy organizm nie ma warunków do jej wystarczającej syntezy skórnej. W Polsce dotyczy to przede wszystkim okresu od października do kwietnia, gdy nasłonecznienie jest zbyt małe, a ekspozycja skóry na promieniowanie UVB zwykle niewystarczająca. U zdrowych osób dorosłych od maja do września suplementacja może nie być konieczna, jeśli regularnie przebywają na słońcu z odsłoniętymi przedramionami i nogami przez około 30–45 minut między godziną 10.00 a 15.00, bez stosowania filtrów przeciwsłonecznych. Jeżeli te warunki nie są spełnione, można stosować bezpiecznie suplementację przez cały rok.

U zdrowych osób dorosłych najczęściej stosuje się 1000–2000 IU witaminy D dziennie, czyli 25–50 µg cholekalcyferolu. Dokładna dawka powinna zależeć od masy ciała, diety i ilości ekspozycji na słońce. U osób z nadwagą i otyłością zaleca się zakres 1600–4000 IU/dobę.

Czy można mieć za dużo witaminy D?

Tak, choć nadmiar nie powstaje od zwykłej ekspozycji na słońce ani z typowej diety. Problem może pojawić się przy zbyt dużych dawkach suplementów przyjmowanych przez dłuższy czas, ponieważ witamina D nie rozpuszcza się w wodzie i organizm nie usuwa jej z moczem tak łatwo jak części innych witamin. Wśród możliwych objawów nadmiaru wymieniono m.in. utratę łaknienia, zaburzenia rytmu serca, bóle głowy, kamicę pęcherzyka żółciowego i kamicę nerkową.

Stężenia powyżej 100 ng/ml, opisuje się jako związane ze zwiększonym ryzykiem zatrucia, szczególnie gdy towarzyszą im zaburzenia wapnia, fosforanów, wydalania wapnia z moczem i supresja PTH. Przy wyższych dawkach suplementacji, chorobach nerek, kamicy, sarkoidozie, chorobach ziarniniakowych, chłoniakach lub zaburzeniach gospodarki wapniowej potrzebna jest większa ostrożność i kontrola lekarska.

Bibliografia

1. Zintegrowana Platforma Edukacyjna, Witaminy – klasyfikacja oraz funkcje w organizmie.
   Źródło edukacyjne do podstawowego omówienia witaminy D jako związku rozpuszczalnego w tłuszczach, jej form, roli w gospodarce wapniowo-fosforanowej oraz znaczenia dla mineralizacji kości i zębów. Dostęp online: zpe.gov.pl.
2. Pacjent.gov.pl, Światło słoneczne i witamina D.
   Źródło do fragmentów o syntezie skórnej witaminy D, wpływie promieniowania UVB, sezonowości w Polsce, źródłach pokarmowych, czynnikach ograniczających wytwarzanie witaminy D oraz skutkach niedoboru i nadmiaru. Dostęp online: pacjent.gov.pl.
3. Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Choszcznie, Ty pytasz — my odpowiadamy! Suplementacja witaminy D.
   Źródło do praktycznego omówienia profilaktycznej suplementacji witaminy D, zależności dawki od wieku, masy ciała, diety i ekspozycji na słońce oraz sezonowego stosowania suplementów. Dostęp online: gov.pl.
4. Płudowski P. i wsp., Guidelines for Preventing and Treating Vitamin D Deficiency: A 2023 Update in Poland, Nutrients, 2023.
   Aktualizacja polskich zaleceń do fragmentów o profilaktyce i leczeniu niedoboru witaminy D, ocenie stężenia 25(OH)D, dawkowaniu zależnym od wieku i masy ciała, grupach ryzyka oraz bezpieczeństwie terapii. Dostęp online: mdpi.com.
5. Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej NIZP PZH-PIB, Witamina D od pierwszych dni życia.
   Źródło pomocnicze do omówienia znaczenia witaminy D u dzieci, badania stężenia 25(OH)D, optymalnych wartości laboratoryjnych oraz zasad przyjmowania witaminy D z posiłkiem. Dostęp online: ncez.pzh.gov.pl.
6. Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej NIZP PZH-PIB, Krzywica – jak dbać o zdrowe kości naszych dzieci?
   Źródło do fragmentu o zaburzonej mineralizacji kości u dzieci, objawach krzywicy, deformacjach kości, opóźnionym ząbkowaniu, osłabieniu mięśni i znaczeniu konsultacji pediatrycznej. Dostęp online: ncez.pzh.gov.pl.

---