Nie tylko przyszłe mamy. Czym jest i kiedy warto suplementować kwas foliowy?

O suplementacji kwasu foliowego wiele osób zaczyna myśleć dopiero przy planowaniu ciąży. Organizm korzysta jednak z folianów przez całe życie – potrzebuje ich między innymi do podziału komórek, syntezy DNA i prawidłowego tworzenia krwinek. Dorosłym zaleca się 400 µg równoważnika folianów dziennie, a z badań sposobu żywienia Polaków wynika, że osoby w wieku 19–64 lat spożywały średnio około 263 µg. Czasem problem nie leży przy tym wyłącznie w diecie. Choroby przewodu pokarmowego mogą utrudniać wchłanianie folianów, a niektóre leki wpływają na ich poziom lub metabolizm.

Czym są foliany i kwas foliowy?

Foliany to grupa naturalnie występujących związków należących do witamin z grupy B, określanych wspólnie jako witamina B9. Organizm wykorzystuje je między innymi do syntezy DNA, podziałów komórkowych, przemian aminokwasów oraz prawidłowego tworzenia krwinek. Foliany występują przede wszystkim w zielonych warzywach liściastych, roślinach strączkowych, szparagach, brokułach, jajach i niektórych produktach pochodzenia zwierzęcego.

Kwas foliowy jest natomiast syntetyczną, stabilną formą witaminy B9. Nie występuje naturalnie w żywności w takiej postaci. Stosuje się go przede wszystkim w suplementach diety, produktach leczniczych oraz żywności wzbogacanej. Po spożyciu musi zostać przekształcony w organizmie do aktywnych form folianów, które mogą uczestniczyć w procesach metabolicznych.

Najważniejsza różnica dotyczy więc ich pochodzenia i biodostępności. Foliany pochodzą głównie z żywności, natomiast kwas foliowy dostarczamy przede wszystkim z suplementów i produktów wzbogacanych. Kwas foliowy jest przy tym lepiej przyswajalny niż naturalne foliany, dlatego normy żywienia podaje się w równoważnikach folianów diety (DFE). Jeden mikrogram DFE odpowiada 1 µg naturalnych folianów z żywności, ale około 0,6 µg kwasu foliowego przyjętego wraz z posiłkiem. Z tego powodu często powtarzane w źródłach medycznych zalecenie dotyczące przyjmowania 400 µg DFE dziennie nie oznacza, że każda osoba dorosła powinna przyjmować suplement zawierający 400 µg kwasu foliowego.

Większość polaków przyjmuje za mało folianów

Według aktualnych norm żywienia zalecane spożycie dla dorosłych kobiet i mężczyzn wynosi 400 µg DFE na dobę. W ciąży wzrasta do 600 µg, a podczas karmienia piersią wynosi 500 µg. Co ciekawe, w przeciwieństwie do schematu związanego z przyjmowaniem wielu witamin i mikroskładników, po 65. roku życia sama norma nie rośnie – nadal jest to 400 µg. Mimo tego, często zaleca się zwiększenie dawki folianów w diecie u osób starszych ze względu na częstsze występowanie chorób przewodu pokarmowego, zmiany sposobu odżywiania czy przyjmowane leki.

Na tle tych wartości zwracają uwagę wyniki reprezentatywnego badania sposobu żywienia przeprowadzonego w Polsce w latach 2017–2020 w ramach Narodowego Programu Zdrowia. Osoby w wieku 19–64 lat spożywały średnio 263 µg folianów dziennie, a kobiety w ciąży 324–339 µg. Nie można na tej podstawie stwierdzić, że każda badana osoba miała niedobór – spożycie składnika i jego stężenie w organizmie to dwie różne rzeczy. Dane pokazują jednak, że podaż folianów w typowej diecie polaków może być zbyt mała.

Kiedy zapotrzebowanie na foliany rzeczywiście rośnie?

Najlepiej udokumentowanym przykładem jest ciąża. Foliany są potrzebne do intensywnych podziałów komórek i rozwoju tkanek płodu, dlatego norma rośnie z 400 do 600 µg DFE na dobę. Szczególne znaczenie mają już na samym początku ciąży, gdy powstaje i zamyka się cewa nerwowa. Z tego powodu o odpowiednią podaż folianów trzeba zadbać jeszcze przed zapłodnieniem, a nie dopiero po dodatnim teście ciążowym.

Większa ilość folianów jest potrzebna również po porodzie, jeżeli kobieta karmi piersią. Polska norma wynosi wtedy 500 µg DFE dziennie. To o 100 µg więcej niż u pozostałych dorosłych.

Więcej na temat składników wartych suplementacji w ciąży dowiesz się w artykule: Wielka Piątka PTGiP: jakie witaminy naprawdę musisz brać planując ciążę i w ciąży

Obniżoną ilość folianów, a tym samym zwiększone jego zapotrzebowanie w organizmie, może wywołać część chorób i przyjmowanych leków. Wiele z nich może powodować problem z wchłanianiem, metabolizmem albo utrzymaniem prawidłowych zasobów folianów. W tym przypadku samodzielne zwiększanie dawki suplementu najczęściej nie wystarcza.

Niedobór folianów, a celiakia

Celiakia uszkadza kosmki jelita cienkiego, czyli struktury odpowiedzialne za wchłanianie składników odżywczych. W efekcie u chorego mogą pojawić się niedobory mimo tego, że według jego jadłospisu, przyjmowana ilość folianów jest prawidłowa. Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej wymienia obniżone stężenie kwasu foliowego jako jedną z nieprawidłowości możliwych do stwierdzenia u osób z celiakią.

To ważny przykład, ponieważ niedobór może być tylko jednym z elementów szerszego problemu. Przy celiakii zdarzają się również niedobory żelaza, witaminy B12, witaminy D czy wapnia. Samo rozpoczęcie suplementacji kwasem foliowym nie usuwa więc przyczyny. Jeśli występują przewlekłe biegunki, wzdęcia, utrata masy ciała, niedokrwistość albo niewyjaśnione niedobory kilku składników jednocześnie, potrzebna może być diagnostyka choroby przewodu pokarmowego.

Kiedy warto suplementować kwas foliowy?

Jeżeli dieta jest mało urozmaicona, można zacząć od sprawdzenia, jak często rzeczywiście pojawiają się w niej produkty bogate w foliany. Inaczej wygląda sytuacja przy potwierdzonej niedokrwistości, chorobie przewodu pokarmowego, przyjmowaniu metotreksatu, sulfasalazyny lub leków przeciwpadaczkowych albo przy nieprawidłowych wynikach badań. Wtedy dobór dawki bez poznania przyczyny niedoboru może utrudnić dalszą ocenę problemu.

Wyniki morfologii oraz oznaczeń witaminy B12 i kwasu foliowego można omówić z lekarzem również podczas konsultacji online. W rezultacie takiej konsultacji lekarz może wystawić e-skierowanie na dalsze badania lub do specjalisty. W przypadku rozpoznanego dużego niedoboru, warto zapytać o e-receptę gdyż kwas foliowy w dużych dawkach leczniczych (najczęściej 5 mg lub 15 mg) jest dostępny w Polsce wyłącznie za jej okazaniem.

Jakie leki mogą powodować problemy z wchłanianiem folianów?

Sulfasalazyna, stosowana między innymi w leczeniu chorób zapalnych jelit i chorób reumatycznych, może hamować wchłanianie i metabolizm kwasu foliowego, a w konsekwencji prowadzić do jego niedoboru.

Inaczej sytuacja wygląda w przypadku stosowania metotreksatu. Lek oddziałuje bezpośrednio na przemiany folianów i jest stosowany zarówno w chorobach zapalnych, jak i w onkologii. Oficjalne informacje o produktach leczniczych wymieniają preparaty zawierające kwas foliowy wśród środków, o których przyjmowaniu należy poinformować lekarza. Sposób uzupełniania folianów zależy tu od wskazania, dawki metotreksatu oraz schematu leczenia – nie powinno się ustalać go samodzielnie.

Na gospodarkę folianami wpływają także niektóre leki przeciwpadaczkowe. W charakterystyce fenytoiny opisano między innymi możliwość wystąpienia niedokrwistości megaloblastycznej związanej z niedoborem kwasu foliowego. 

Jednocześnie kwas foliowy może wpływać na działanie części leków przeciwdrgawkowych. Jeśli planujemy suplementować kwas foliowy przyjmując takie leki, konieczna jest wcześniejsza konsultacja z lekarzem.

Jak może objawiać się niedobór folianów?

Jednym z najlepiej poznanych następstw niedoboru jest niedokrwistość megaloblastyczna. Krwinki czerwone rozwijają się wtedy nieprawidłowo, co może przełożyć się na osłabienie, szybkie męczenie się czy gorszą tolerancję wysiłku.

Takie dolegliwości są jednak bardzo nieswoiste. Zmęczenie może sugerować zarówno niedobór folianów, żelaza lub witaminy B12, jak i chorobę tarczycy czy infekcję. Podobnie wygląda sytuacja z niedokrwistością – niska ilość hemoglobiny we krwi może mieć wiele przyczyn.

W diagnostyce wykorzystuje się przede wszystkim morfologię krwi, a w przypadku podejrzenia niedokrwistości megaloblastycznej także oznaczenie stężenia witaminy B12 i kwasu foliowego. Wyniki powinny być oceniane razem z objawami, dietą, przyjmowanymi lekami i historią chorób pacjenta.

Więcej o wchłanialności i leczeniu niedoborów przeczytasz w artykule: B12, żelazo, magnez. Dlaczego podobne objawy nie oznaczają tego samego niedoboru

Gdzie szukać folianów w codziennej diecie?

Dobrym punktem wyjścia są zielone warzywa. Według danych NFZ 100 g szpinaku zawiera około 193 µg folianów, a 100 g szparagów około 150 µg. Foliany znajdziemy również w roślinach strączkowych, sałacie, jarmużu, brokułach, jajach czy niektórych serach.

Sposób przygotowania posiłku ma jednak ogromne znaczenie w przypadku tych związków. Foliany są wrażliwe na wysoką temperaturę, światło i tlen, a polskie normy żywienia wskazują, że ich straty podczas przechowywania i obróbki mogą sięgać 50–80 proc. Krótsza obróbka, gotowanie na parze i regularne włączanie do diety świeżych warzyw pomagają ograniczać straty.

Źródła

• Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy, Normy żywienia dla populacji Polski. Źródło do danych dotyczących zalecanego dziennego spożycia folianów u osób dorosłych, kobiet w ciąży i karmiących piersią, wyjaśnienia pojęcia równoważnika folianów diety (DFE), różnic w biodostępności folianów i kwasu foliowego oraz strat folianów podczas przechowywania i obróbki żywności. Dostęp online: ncez.pzh.gov.pl.
• Narodowy Fundusz Zdrowia, Pacjent.gov.pl, Foliany – znajdziesz je w warzywach. Źródło do informacji o produktach będących źródłem folianów, ich orientacyjnej zawartości w wybranych warzywach, grupach narażonych na niedobór oraz ryzyku związanym z niekontrolowanym przyjmowaniem dużych dawek kwasu foliowego. Dostęp online: pacjent.gov.pl.
• Narodowy Fundusz Zdrowia, Akademia NFZ, Celiakia – czym jest i jakie są jej skutki dla zdrowia?. Źródło do wyjaśnienia mechanizmu zaburzeń wchłaniania w celiakii oraz możliwych niedoborów składników odżywczych, w tym folianów, żelaza, witaminy B12, witaminy D i wapnia. Dostęp online: akademia.nfz.gov.pl.
• Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej, Niedokrwistość – dietetyczne wsparcie w profilaktyce i leczeniu. Źródło do informacji o niedokrwistości megaloblastycznej, jej związku z niedoborem folianów i witaminy B12 oraz znaczeniu badań laboratoryjnych w różnicowaniu przyczyn niedokrwistości. Dostęp online: ncez.pzh.gov.pl.
• Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników, Stanowisko Ekspertów PTGiP w zakresie suplementacji folianów oraz warunków stosowania dodatkowej suplementacji choliny i witamin B6 i B12 w okresie przedkoncepcyjnym, ciąży i połogu. Źródło do aktualnych zaleceń dotyczących znaczenia folianów przed ciążą, w ciąży i połogu oraz zasad suplementacji w tym okresie. Dostęp online: ptgin.pl.

---