Borelioza to nie jedyne ryzyko po kleszczu. Krótko o KZM, szczepieniu i objawach alarmowych

Po ukąszeniu kleszcza najczęściej myślimy o boreliozie. To zrozumiałe, bo rumień wędrujący, antybiotykoterapia i badania w kierunku boreliozy są dobrze rozpoznane przez pacjentów. Kleszcze mogą jednak przenosić także kleszczowe zapalenie mózgu, czyli KZM. To zupełnie inna choroba: wywołuje ją wirus, może zajmować ośrodkowy układ nerwowy, nie ma swoistego leczenia przeciwwirusowego, a najważniejszą formą ochrony jest szczepienie.

Nie każde ukąszenie kleszcza kończy się chorobą. Nie każdy kleszcz przenosi patogeny. Mimo to warto wiedzieć, jak prawidłowo usunąć kleszcza i jakie objawy obserwować. Borelioza i KZM różnią się bowiem nie tylko przyczyną, ale również sposobem transmisji, przebiegiem i profilaktyką.

Borelioza i KZM: ten sam kleszcz, dwie różne choroby

Borelioza jest chorobą bakteryjną. Jej najbardziej znanym wczesnym objawem jest rumień wędrujący: powiększająca się zmiana skórna, która może mieć kształt obrączkowaty, choć bywa też mniej typowa. Rumień wędrujący może pojawić się od 3 do 30 dni po ukąszeniu. Zwykle stopniowo powiększa się przez kolejne dni i nie zawsze ma klasyczny wygląd obrączki. Mogą mu towarzyszyć objawy podobne do grypy: gorączka, zmęczenie, ból głowy i uczucie rozbicia.

Kleszczowe zapalenie mózgu jest chorobą wirusową. Wirus KZM może przedostać się do organizmu po ukąszeniu zakażonego kleszcza, rzadziej po spożyciu niepasteryzowanego mleka zakażonego zwierzęcia. W przeciwieństwie do boreliozy, KZM nie leczy się antybiotykiem. Leczenie jest objawowe i wspierające, szczególnie gdy choroba zajmie układ nerwowy.

Antybiotyk może być elementem leczenia boreliozy, jeśli lekarz rozpozna wskazania. Nie zabezpiecza jednak przed KZM. Po ukąszeniu kleszcza nie wystarczy więc myśleć tylko o rumieniu i antybiotyku.

Jak może przebiegać kleszczowe zapalenie mózgu

Według PZH okres inkubacji KZM wynosi zwykle 7-14 dni. Pierwsza faza choroby może przypominać infekcję wirusową: pojawia się gorączka, ból głowy, bóle mięśni i stawów, nudności, osłabienie albo objawy ze strony górnych dróg oddechowych. U części osób na tym etapie choroba się kończy lub przebiega łagodnie.

U części zakażonych po kilku dniach poprawy może dojść do drugiej fazy. Wtedy pojawiają się objawy zajęcia ośrodkowego układu nerwowego: zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie mózgu, zapalenie mózgu i opon albo zapalenie rdzenia. To moment, w którym potrzebna jest pilna ocena lekarska, często w warunkach szpitalnych.

KZM może zostawiać następstwa neurologiczne. PZH podaje, że u 35-58% chorych z zajęciem ośrodkowego układu nerwowego dochodzi do trwałych powikłań neurologicznych, a około 1 na 100 chorych umiera. Nie oznacza to, że każdy kontakt z kleszczem jest powodem do paniki. Oznacza jednak, że objawów neurologicznych po ukąszeniu nie wolno przeczekiwać.

Objawy alarmowe po ukąszeniu kleszcza

Po usunięciu kleszcza warto zapisać datę ukąszenia i przez kilka tygodni obserwować skórę oraz samopoczucie. Niepokojące są zwłaszcza objawy, które narastają, wracają po chwilowej poprawie albo dotyczą układu nerwowego.

Do lekarza trzeba zgłosić się, jeśli pojawią się:

• powiększająca się zmiana skórna w miejscu ukąszenia lub w innym miejscu na ciele;
• rumień, który rośnie w kolejnych dniach;
• gorączka, silne bóle głowy, bóle mięśni i stawów po kontakcie z kleszczem;
• sztywność karku, światłowstręt, wymioty lub silny ból głowy;
• zaburzenia świadomości, senność nieadekwatna do sytuacji, splątanie;
• niedowład, drętwienie, zaburzenia czucia, problemy z chodzeniem;
• drgawki;
• narastające osłabienie albo objawy neurologiczne po kilku dniach pozornej poprawy.

Miejscowe zaczerwienienie tuż po usunięciu kleszcza nie musi oznaczać boreliozy. Skóra może być podrażniona mechanicznie. Znaczenie ma dynamika: czy zmiana się powiększa, czy znika, czy pojawiają się objawy ogólne i ile czasu minęło od ukąszenia.

Szerzej omawiamy to w materiale: Pierwsze objawy boreliozy — co może pojawić się po ukąszeniu kleszcza.

Dlaczego trzeba szybko usunąć kleszcza i czy warto badać go w laboratorium?

Kleszcza trzeba usunąć jak najszybciej. Skrócenie czasu jego żerowania ma szczególne znaczenie dla ograniczenia ryzyka boreliozy. Nie daje jednak pewności ochrony przed KZM, ponieważ wirus KZM może zostać przekazany wcześnie po rozpoczęciu żerowania zakażonego kleszcza. Zamiast czekać na lekarza, kleszcza usuwa się pęsetą lub specjalnym przyrządem, chwytając go możliwie blisko skóry i pociągając jednostajnym, stabilnym ruchem ku górze. Więcej o dokładnej technice piszemy w artykule: Jak bezpiecznie usunąć kleszcza?. Kleszcza nie należy smarować tłuszczem, alkoholem, kremem ani przypalać. Następnie skórę trzeba zdezynfekować.

Jeżeli niewielki fragment aparatu gębowego pozostał w skórze i nie daje się łatwo wyjąć pęsetą, nie należy rozgrzebywać miejsca wkłucia. Warto skonsultować się z lekarzem, jeśli rana zaczyna ropieć, narasta ból lub obrzęk albo pojawiają się inne niepokojące objawy.

Czy po wyjęciu kleszcza oddać go do laboratorium? Badanie wyjętego kleszcza nie jest metodą diagnostyczną boreliozy ani KZM u człowieka. Dodatni wynik nie dowodzi przeniesienia patogenu, a ujemny nie wyklucza zakażenia. Kluczowa pozostaje obserwacja pacjenta, a nie badanie kleszcza.

Szczepienie przeciw KZM chroni na przyszłość, nie działa poekspozycyjnie

Przeciw boreliozie nie ma obecnie powszechnie dostępnego szczepienia dla pacjentów w Polsce. Przeciw KZM szczepienie jest dostępne i zalecane osobom narażonym na kontakt z kleszczami, zwłaszcza przebywającym na obszarach endemicznych, pracującym w terenie albo regularnie spędzającym czas w lasach, na działkach, łąkach i terenach zielonych.

Szczepionki przeciw KZM są inaktywowane (zawierające całe drobnoustroje pozbawione zdolności namnażania się w organizmie). Podstawowy schemat szczepienia przeciw KZM obejmuje 3 dawki. Ochrona rozwija się już po wcześniejszych dawkach, natomiast pełny cykl podstawowy i późniejsze dawki przypominające służą utrzymaniu odporności. Szczepienie zimą lub wczesną wiosną pozwala uzyskać ochronę przed sezonem największej aktywności kleszczy. Szczepienie można rozpocząć również w trakcie sezonu, a konkretny schemat zależy od stosowanej szczepionki i terminu, w którym potrzebna jest ochrona. Przed podaniem szczepionki pacjent przechodzi kwalifikację do szczepienia. Dorośli mogą zaszczepić się przeciw KZM także w aptekach realizujących szczepienia.

Ważne: szczepienie przeciw KZM nie działa jak lek po ukąszeniu. Nie służy do „odwrócenia” ryzyka po kontakcie z zakażonym kleszczem. Buduje odporność na przyszłość.

Czego nie robić po ukąszeniu kleszcza

Najczęstszy błąd to czekanie, aż kleszcz sam odpadnie. Im szybciej go usuniesz, tym lepiej dla ograniczenia transmisji Borrelia. Drugim błędem jest duszenie go tłuszczem.

Nie należy zaczynać antybiotyku na własną rękę „dla zabezpieczenia”. Rutynowa antybiotykoterapia po każdym ukłuciu kleszcza nie jest zalecana. Wytyczne PTEiLChZ przewidują możliwość rozważenia profilaktyki poekspozycyjnej jedynie w ściśle określonych sytuacjach wysokiego ryzyka. O tym, czy istnieją do niej wskazania, powinien zdecydować lekarz na podstawie okoliczności ekspozycji i stanu pacjenta.

Trzeci błąd to traktowanie braku rumienia jako pewności, że nic się nie dzieje. Rumień wędrujący nie występuje u każdego chorego na boreliozę, a KZM w ogóle nie musi dawać charakterystycznej zmiany skórnej.

Kiedy konsultacja online może pomóc, a kiedy potrzebna jest pilna pomoc

Konsultacja online może pomóc, gdy pacjent chce opisać zmianę skórną po ukąszeniu, omówić pojawiające się objawy i ustalić, czy sytuacja wymaga badania stacjonarnego. Warto przygotować datę ukąszenia, informację o przypuszczalnym czasie żerowania kleszcza oraz dokładny opis zmiany i objawów.

Jeśli po ukąszeniu występują objawy neurologiczne, zaburzenia świadomości, sztywność karku, silny ból głowy, drgawki, niedowład, duszność albo szybkie pogorszenie stanu ogólnego, nie należy ograniczać się do formularza online. To sytuacje wymagające pilnej pomocy medycznej (często ratownictwa medycznego lub wizyty na SOR).

Na MójDoktor.pl e-konsultacja lekarska online bywa przydatna przy mniej pilnych wątpliwościach, gdy pacjent chce uporządkować nieswoiste objawy i dowiedzieć się, jak powinna wyglądać dalsza diagnostyka. Przy objawach alarmowych priorytetem jest jednak natychmiastowa opieka fizyczna.

Bibliografia

1. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Szczepienia.info, Szczepionka przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu.
   Źródło do opisania KZM jako choroby wirusowej, powikłań neurologicznych, braku zaleceń do diagnostyki usuniętego kleszcza, a także kwalifikacji i skuteczności szczepienia. Dostęp online: szczepienia.pzh.gov.pl.
2. European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC), Factsheet about tick-borne encephalitis oraz Lyme borreliosis.
   Źródła m.in. do potwierdzenia, że wirus KZM jest przenoszony bardzo szybko w odróżnieniu od bakterii Borrelia, do objaśnień na temat okna czasowego pojawiania się rumienia (3-30 dni) oraz braku ryzyka po pozostawieniu szczątków aparatu gębowego w skórze. Dostęp online: ecdc.europa.eu.
3. Polskie Towarzystwo Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych (PTEiLChZ), Diagnostyka i leczenie Boreliozy z Lyme, 2023.
   Źródło do omówienia zasad diagnostyki i leczenia boreliozy z Lyme, prawidłowego usuwania kleszcza, braku zasadności rutynowej antybiotykoterapii po każdym ukłuciu oraz ściśle określonych sytuacji, w których można rozważyć profilaktykę poekspozycyjną.
4. Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (CDC), Tick Removal.
   Zalecenia mówiące wprost: jeśli niewielki fragment aparatu gębowego kleszcza pozostanie w skórze po prawidłowym użyciu pęsety, należy pozwolić ranie się wygoić bez interwencji chirurgicznej. Dostęp online: cdc.gov/ticks.

---